Το Ζαγόρι και ο Κοσμάς ο Αιτωλός (Δεύτερο μέρος)

Λάιστα: Καθώς μας πληροφορεί το σχετικό δελτίο (ερωτηματολόγιο) που μου επιστράφηκε συμπληρωμένο από φίλους Λαϊστινούς, ο Κοσμάς πέρασε από τη Λάιστα κατά το 1770 περίπου. Η παράδοση έχει διασώσει πως δίδαξε στην Επάνω Λάιστα κάτω από ένα μεγάλο δέντρο μεράντζας, της οποίας σώζεται ακόμα το κούτσουρο.

Υπάρχουν πολλές παραδόσεις γύρω από το πέρασμα του στη Λάιστα. Μια απ’ αυτές αναφέρει πως ο Κοσμάς στη Λάϊστα φύτεψε τρία δέντρα και είπε, ότι, όταν ξεραθεί το ένα, θα γίνει πόλεμος με τους Τούρκους, όταν ξεραθεί και το δεύτερο, θα γίνει Ευρωπαϊκός πόλεμος και όταν ξηραθεί και το τρίτο, θα γίνει Παγκόσμιος πόλεμος. Μια άλλη παράδοση πάλι μάς πληροφορεί πως είπε: όταν ξηραθεί η μεράντζα, κάτω από την οποία δίδαξε, θα χαθεί το μισό το χωριό. Για το πέρασμα του από τη Λάιστα δε γράφει τίποτε ο Λαμπρίδης. Σημειώνει όμως αυτός αρκετά για τις περιοδείες του γενικά στα Βλαχοχώρια και την προσπάθεια του, καθώς θα δούμε παρακάτω, για την εξάλειψη της Κουτσοβλάχικης γλώσσας και την επικράτηση της Ελληνικής. Ούτε δε κι ο κ. Παπακώστας σημειώνει τίποτε το σχετικό.

Ποια επίδραση είχε στο Ζαγόρι το πέρασμα του

Δεν είναι δυνατό να μην παραδεχτεί κανένας πώς το πέρασμα και η διδαχή του Κοσμά στο Ζαγόρι δεν είχε κάποια επίδραση στους κατοίκους του κατά ποικίλους τρόπους. Βέβαια στο τμήμα αυτό κατά την εποχή εκείνη δεν υπήρχε κίνδυνος αλλαξοπιστίας των χριστιανών, όπως σ’ άλλα μέρη. Μ’ αυτό όμως δεν πρέπει να μην υπολογιστεί πως η διδαχή του είχε σοβαρή επίδραση στην τόνωση και περισσότερη καλλιέργεια της θρησκευτικότητας των κατοίκων του Ζαγορίου. Σωστά έχει τονιστεί από πολλούς πώς στο πέρασμα του οφείλεται το γεγονός, ότι στην εποχή του και λιγάκι αργότερα απ’ αυτόν χτίστηκαν στο κεντρικό ιδιαίτερα Ζαγόρι αρκετές εκκλησιές σε χωριά και σε μοναστήρια που προκαλούν σήμερα αυτές το θαυμασμό όλων που τις βλέπουν, γιατί αποτελούν αξιοζήλευτα μεταβυζαντινά θρησκευτικά κειμήλια. Τότε ανεγέρθηκαν οι μεγαλόπρεπες εκκλησιές στο Καπέσοβο, Βραδέτο, Κουκούλι, Καλωτά, Μπάγια (η παλιά που κάηκε), στις Νεγάδες, καθώς και των μοναστηριών Αγίας Παρασκευής Σκαμνελίου, Ρογκοβού, Ευαγγελίστριας Άνω Σουδενών, Θεοτόκου Μπόγιας κι άλλου.

Το Ζαγόρι στην εποχή του Κοσμά δε βρίσκονταν στον πνευματικό βούρκο και στην αμάθεια που βρίσκονταν άλλες περιοχές που περιόδευε. Ήταν σ’ αυτό από πριν ιδρυμένα σχολεία και λειτουργούσαν. Τους Ζαγορίσιους τους θαύμασε οι Κοσμάς για το πράγμα αυτό. Μα φρόντισε και είχε και στο σημείο αυτό ευεργετική επίδραση, ώστε να βελτιωθεί ακόμα περισσότερο η κατάσταση της μόρφωσης της νέας γενεάς. Όπου δεν λειτουργούσαν κανονικά τα σχολεία βοηθούσε να βρεθούν οι πόροι και μάλιστα έδινε και από δικά του χρήματα για την καλή τους λειτουργία. Ευεργετικότατη ήταν, καθώς είδαμαν, η επέμβαση του στον τομέα αυτόν ως προς τα σχολεία των χωριών Φλαμπουράρι, Λεσινίτσα, Πάπιγκο, Καλωτά κ.λ.π.

Μεγάλο όμως βάρος από την προσπάθεια του έριξε και στο Ζαγόρι ο Κοσμάς για τον περιορισμό της Κουτσοβλάχικης γλώσσας. Πολύ εξαίρεται από τους βιογράφους του το σημείο αυτό. Ο Φ. Μιχαλόπουλος γράφει: «Μαθαίνω, αναφέρει ο Περαιβός, παρά του φίλου μου Κων. Άσωπίου, ότι και άλλο καλόν χρεωστείται εις τον άγιον τούτον άνδρα. Ουκ ολίγα δηλ. του Ζαγορίου χωρία τούτου προτροπή και διδασκαλία, αφίσαντα την μέχρι τούδε λεγομένην βλαχικήν γλώσσαν, έλαβον κατά μικρόν την ελληνικήν, την οποίαν μέχρι σήμερον έχουσι». Ο ίδιος ο συγγραφέας άλλου πάλι σημειώνει και τούτο για το ζήτημα αυτό. Έλεγε ο Κοσμάς κατά τη διδασκαλία του: «Όποιος χριστιανός, άντρας ή γυναίκα, υπόσχεται μέσα στο σπίτι του να μην κουβεντιάζει αρβανίτικα, ας σηκωθεί επάνω να μου το πει και εγώ να πάρω όλα του τα αμαρτήματα εις τον λαιμόν μου, από την εποχήν που εγεννήθη έως τώρα και να βάλω όλους τους χριστιανούς να τον συγχωρέσουνε και να λάβει μίαν συγχώρησιν όσην αν έδινε χιλιάδαις πουγγιά, δεν την εματάβρισκεν».

Τα ίδια έλεγε και στους βλαχόφωνους. Συγχωρούσε τα πάντα, αρκεί οι πληθυσμοί να μιλούσαν την ελληνική γλώσσα. Παρότρυνε αυτούς τους ξενόγλωσσους να ξεχάσουν τα βλάχικα και να μιλούν τα ελληνικά «διότι και η εκκλησία είναι εις την ελληνικήν και το Γένος είναι ελληνικόν και αν δεν σπουδάσει κανείς Ελληνικά, δεν θα μπορεί να καταλάβει εκείνα που ομολογεί η Εκκλησία». Ο κ. Παπακώστας για το ζήτημα αυτό σημειώνει : «Οι λόγοι αυτοί έπεισαν τους δήθεν βλάχους, όχι μονάχα να μη μιλούν την Κουτσοβλαχική, που είχε εκτοπίσει την προγονική, δηλ. την ελληνική γλώσσα, άλλα και να ιδρύσουν σχολεία, για να μαθαίνουν τα παιδιά των Ελληνικά». Αυτονόητο λοιπόν είναι, ότι η εθνική προσφορά του Κοσμά και ως προς το ζήτημα αυτό πρέπει να θεωρείται πάρα πολύ μεγάλης σημασίας.

Πριν από την εποχή του Κοσμά οι Ζαγορίσιες φορούσαν στο κεφάλι κάποιο άσπρο κάλυμμα. Ο Κοσμάς έγινε αιτία να φορέσουν τα ωραία μαύρα κεφαλομάντηλα με τα ωραία πλουμπίδια που τόσο είχαν ταιριάσει με την όλη γραφικότατη Ζαγορίσια γυναικεία φορεσιά (φλοκωτό, κεντημένη ποδιά, κλπ.). Ο Ι. Λαμπρίδης για το ζήτημα αυτό γράφει: «Εις αρχαίους χρόνους την κεφαλήν της γυναικός του Ζαγορίου εκάλυπτεν οθόνη λευκή, ήτοι φλοκωτή, ριπτόμενη όπισθεν των ώμων. Ο Άγιος Κοσμάς, καθ’ α σημειοί ο Ληκ κατέπεισε τας γυναίκας αυτού, ίνα αποσοβήσωσι το άμορφον τούτο κεφαλοδέσιμον και παραλάβωσι το μανδήλιον».

Το πράγμα αυτό το σημειώνει και ο Φ. Μιχαλόπουλος έτσι: «Στις προτροπές του οι γυναίκες πετούν όλα τα περιττά στολίδια τους και τα χρυσαφικά τους και από τότε άρχισαν να ντύνονται σεμνότερα. Ο Ληκ μνημονεύει πως τόση εντύπωση προκάλεσε η διδασκαλία του Κοσμά, ώστε οι γυναίκες έβγαλαν την πολυτελέστατη φλοκωτή οθόνη που φορούσαν στο κεφάλι τους και έβαλαν άπλα μαντήλια».

Όταν ήταν ο Κοσμάς στο Ζαγόρι -κατά το Φάνη Μιχαλόπουλο- ανταμώθηκε σε αυτό με τον περίφημο Τότσκα, τον κλεφταρματωλό στις περιοχές Κόνιτσας και Γρεβενών. Σ’ αυτόν ο Κοσμάς έκανε συστάσεις να μη ληστεύει και να μη σκοτώνει. Και πραγματικά, καθώς γράφει ο Λαμπρίδης, ο Τότσκας έγινε άλλος άνθρωπος, υστέρα από τις συστάσεις του Κοσμά. Θέλοντας δε να δείξει τη μεταβολή του αυτή έκανε πολλές χριστιανικές πράξεις, όπως έχτισε το παρακκλήσι της Αγίας Παρασκευής στο Αλποχώρι, μοίρασε 40 κολυμβήθρες σε ισάριθμες εκκλησιές στα 1776 και στα 1772 έχτισε μύλο στα Δερβίζανα, από τον όποιο εξασφάλιζε η εκκλησιά αυτού του χωριού 20 λίρες το χρόνο εισόδημα.

Οι διδαχές του Κοσμά στο Ζαγόρι είχαν πολύ ευεργετική επίδραση για την περιοχή, γιατί αυτές περιστρέφονταν γύρω από την ελεημοσύνη, το δίκιο, την κλεψιά, την τοκογλυφία, την πολυτέλεια, τον εκφυλισμό, την εκμετάλλευση των φτωχών και αδύνατων από τους δυνατούς και κακούς πλούσιους. Πέρα όμως απ’ όλα τα παραπάνω, οι διδαχές του Κοσμά ήταν τέτοιες που αποτελούσαν σωστό βάλσαμο στις ψυχές των σκλαβωμένων Ζαγορίσιων που τους πλάκωνε βαριά την καρδιά η μακρόχρονη τυραννία του τούρκου δυνάστη. Τα λόγια του τόνωναν και διατηρούσαν άσβεστη την ελπίδα για την ανάσταση του Γένους. Καλλιεργούσε το λαχταριστό πόθο, πως το ποθούμενο δεν ήταν μακριά. Ποτέ δεν είπε ότι δε θα φύγουν οι τούρκοι. «Θα έρθει η λευτεριά -έλεγε πάντοτε- όταν θάρθουν αντάμα οι δυο Πασκαλιές, ή όταν θάρθουν αντάμα τα δύο τα καλοκαίρια…».

Σχετικά με την προφητική του αυτή ρήση «Θάρθει η λευτεριά, όταν θάρθουν οι δύο Πασκαλιές αντάμα» βγήκαν αληθινά τα λόγια του, γιατί κατά το 1913 που λευτερώθηκαν τα Γιάννινα και κατά συνέπεια και το Ζαγόρι μας, είχε συμπέσει να γιορτάζεται η Πασκαλιά στις 25 Μάρτη, δηλαδή τη μέρα του Ευαγγελισμού».

 

 

Advertisements