Η επαρχία του Ζαγορίου το 1850

Επιμέλεια Θωμά Β. Ζιώγα

Εισαγωγή επιμελητή

Ένας Έλληνας λοχαγός Μηχανικού, γαλλοσπουδασμένος, ο Βασ. Νικολαΐδης, το 1850 περιηγήθηκε τις τουρκοκρατούμενες ακόμη ελληνικές βόρειες περιοχές (Θεσσαλία, Μακεδονία, Ήπειρο, κ.λπ.) εκτελώντας αποστολή του ελληνικού Υπουργείου Στρατιωτικών υπό τον στρατηγό Σπύρο Μήλιο (1800- 1880). Οι χειρόγραφες σημειώσεις που παρέδωσε εκδόθηκαν με λινοτυπία από τον στρατηγό σε ελάχιστο αριθμό αντιτύπων το 1851. Σήμερα είναι δυσεύρετες και συλλεκτικές. Έχουν τον τίτλο «Στρατιωτική γεωγραφία της ευρωπαϊκής Τουρκίας, και ιδίως των ομόρων της Ελλάδος επαρχιών, ήτοι Θεσσαλίας, Μακεδονίας, Ηπείρου και Αλβανίας», εν Αθήναις 1851,και περιέχουν πλήθος πληροφορίες (κοινωνικές, οικονομικές, γεωγραφικές, οικιστικές, πληθυσμιακές, φρονήματος κτλ.), χρήσιμες στους τότε στρατιωτικούς και άκρως ενδιαφέρουσες στους τωρινούς ιστορικούς.

Μεταξύ άλλων, παραδίδει πολλά τέτοια γενικά στοιχεία και για την επαρχία Ζαγορίου, την οποία ονομάζει και Ζαγορίτσα σε άλλο σημείο των σημειώσεων του. Καταχωρώ στη συνέχεια αυτολεξεί το σχετικό κεφάλαιο, μεταγραμμένο από μένα μονοτονικά, το οποίο είναι πλήρως κατανοητό και τώρα, αν και είναι γραμμένο στην τότε καθαρεύουσα. Ιδού το σχετικό κείμενο:

(σελ. 1091 έως 1101 του χειρογράφου)

199. (Περί της επαρχίας Ζαγορίου). Η ορεινή εκείνη ήτις το πάλαι καλουμένη Περραιβέα διακρίνεται σήμερον υπό το όνομα Ζαγόρι (σημαίνον εις την σλαβικήν γλώσσαν, πέραν όρους), κατέχει τας δυτικός υπώρειας των δευτερεουσών δειράδων του Πίνδου, κειμένη μεταξύ της επαρχίας Μετσόβου, αφ’ ης χωρίζεται διά του ρεύματος Βουτζά’ της επαρχίας Ιωαννίνων, αφ’ ης αποσπάται διά του όρους Μιτζικέλι και των επαρχιών Πωγωνιανής και Κονίτζης, από τας οποίας χωρίζεται διά του ποταμού Βοϊδομάτι.

Σύμπασα η χώρα αύτη, συνισταμένη εκ διαφόρων δειράδων μικρών και μεγάλων του Πίνδου, διαχωριζομένων διά τινων στενών και τερπνών κοιλάδων, σύγκειται εκ 46 χωρίων, διεσπαρμένων επί τα μάλα ευπρόσιτων και εις την ανθρώπινον ζωήν προσφορών σημείων, τα πλείστα των οποίων κατέχουσιν ορεινά και οχυρά μέρη.

(Χωρία Ζαγορίου) Τα χωρία ταύτα εισί τα ακόλουθα:

1)            Τσεργέσι (ομού μετά του Σιέλι) 600

2)            Φλαμπουράρι   500

3)            Γρεβενίτι             1000

4)            Μακρύνον          400

5)            Λάιτζα (και μικρόν Παλαιοχώρι)              2000

6)            Δομπρίνοβον    500

7)            Λεπνίτζα              700

(Άπαντες οι κάτοικοι των 7 τούτων χωρίων εισί Ρωμαίοι (1), οίτινες διά της επιμιξίας των μετά των Ελλήνων απώλεσαν ήδη και γλώσσαν και ήθη και έθιμα)

8)            Δερστενίκον      400

9)            Καβαλάρι           200

10)          Καμιά   200

11)          Καλωτά                600

12)          Μανασή              300

13)          Ντσουντίλλα     700

14)          Μπούλτζι            400

15)          Δοβρά  1000

16)          Δραγάρι              400

17)          Δόλιανι                300

18)          Λιασκοβίτζι (πατρίς του Κλωνάρη)          750

19)          Φραγγάδες        500

20)          Στολωβόν (ίσως Λωβωχόρι)        300

21)          Νεγάδες              500

22)          Τσεπέλοβον       800

23)          Καπέσοβον        260

24)          Μπάγια               500

25)          Σοποτζέλι            350

26)          Κουκούλι             500

27)          Βραδέτο (υψηλότατον) 150

28)          Σκαμνέλι             600

29)          Μονοδένδρι      750

30)          Αι δυο Βίτζαι      500

31)

31)          Τσερβάρι            650

32)          Αρτσίστα             600

33)          Άνω Σουδενά    650

34)          Κάτω Σουδενά  500

35)          Άνω Ρεβένια      300

36)          Κάτω Ρεβένια   350

37)          Μαυροβούνι     200

38)          Πάπιγγο               700

39)          Βουτσικό             200

40)          Αλή-Ζοτ-Τσεφλίκι            100

41)          Λεγγιάδες (μεσημβρινώς του Καβαλάρη)            200

42)          Βοβούσα (αρκτικώς των Βλαχοχωρίων)                200

43)          Παλαιοχώρι (της Λαΐτζης) 100

44)          Αγία Μονή         50

45)          Μεσοβούνι (παρά τω Μαυροβούνι)      100

Το όλον κάτοικοι Έλληνες 21.560

(Σ.Σ.: Οι αριθμοί σημαίνουν ελληνικές ψυχές).

(Κάτοικοι Ζαγορίου) Εκ των 21.560 κατοίκων, οι μεν άνδρες, εγκαταλείποντες τον άγονον τούτον της γεννήσεώς των τόπον, αποδημούσιν εις την αλλοδαπήν, μετερχόμενοι το εμπόριον και τας τέχνας, και διάφορα άλλα μέσα ζωής, αφ’ ων ποριζόμενοι χρήματα επανέρχονται εις τας προσφιλείς κοιλάδας των, τερπνόμενοι εν των μέσω των ωραίων οικογενειών των.

 (Εργατικότητης αυτών) Ουδεμία δυσκολία επαρκεί εις το να οπισθοδρομήση τας επιχειρήσεις των ενεργητικών και φιλοπόνων τούτων ανδρών, οίτινες μεγαλέμποροι εις τινας ευρωπαϊκός πόλεις ή απλοί ξενοδόχοι εις τα απώτατα της Τουρκίας μέρη, αποδημούσι, κερδίζουσιν, ωφελούσιν εαυτούς και τους πλησίον των και παρέχουσι τη πατρίδι αυτών μέσα ευζωΐας, πολιτισμού και παιδείας.

(Πολιτισμός) Διά τον λόγον τούτον, εις παν χωρίον ευρίσκονται αξιόλογα ευρωπαϊκά κτίρια, έπιπλα και πολυτέλεια- εκκλησίαι, δημόσιοι περίπατοι, πλατείαι, φυτείαι και σχολεία ελληνικά και αλληλοδιδακτικά, τα οποία ωφέλησαν και ωφελούσιν οσημέραι την Μεγάλην Ελλάδα.

(Γυναίκες Ζαγορίου) Αι γυναίκες του μέρους τούτου, κληρονομήσασαι πολλών εκ των αρετών της προμήτορός των, διαπρέπουσι δια της προς τους άνδρος των τρυφερότητος και υποκλίσεως, και ούχ’ ήττον υποφέρουσι τας δεινάς συνεπείας του προπατορικού αμαρτήματος, καταμοχθούσαι υπό το άγχος των φορτίων και τον κάματον του αρότρου και της σκαπάνης. Ωραίαι και λευκαί ως νηρηΐδες, εύκαμποι και ωκύποδες ως έλαφοι, καλλιεργούσι και εξημερούσι την άγονον και αχάριστον γην των, συνάπτουσαι τοις ανδράσι και κυρί οις αυτών οίνον κράτιστον, οπώρας σπανίας και τροφήν υγιεινήν και απλήν. Εγκαταλελειμμέναι δε επί μακρόν άνευ της ανδρικής προστασίας, συμπεριφέρονται θαρραλέως εν τη κοινωνία, αντικαθιστώσαι επι τυχώς τους απόντας συζύγους των εις πάσαν ανδρικήν εργασίαν και εις παν συναλλακτικόν του βίου έργον. Εις τοιούτον δε βαθμόν εσυνήθισαν εν τη γυναικεία κοινωνία, ώστε απέμαθον και των αρσενικών επιθέτων, λαλούσαι προς τους άνδρας δια των θηλυκών είναι δε περίεργον ν’ απαντά ο ξένος εις τας ερωτήσεις αυτών «Πόθενέρχεσαι; Τι χαμπέρια; Ξεύρεις από την Βλαχιά, από την Πόλιν, από την Βιέννα;», κ,λ.π., εξεταζουσών περί των απάντων συγγενών.

(Βιοτική Ζαγοριτών) Παντός λόγου άξιος είναι και ο βίος των Ζαγοριτών διά την βασιλεύουσαν μεταξύ αυτών πατριαρχικήν αγωγήν, τιμώντων τους πρεσβυτέρους και υποτασσομένων τοις άρχουσι. Διά τούτο παν κοινωφελές έργον γίνεται και υπάρχει- οδοί, γέφυραι, υδραγωγεία, δεξαμεναί, νεκροταφεία, σχολεία, κ.τλ., ιδιαζόντως κοσμούσι την ανθρώπινη θελήσει ανθούσαν ταύτην λιθοχώραν. Πειθόμενοι τοιουτοτρόπως τοις ηγουμένοις αποτελούσιν ιδιαιτέραν τινα αριοτοκρατικήν διοίκηοιν υπό οικείων κανόνων και όρων οδηγούμενοι. Ουδέποτε προστρέχουσιν εις τουρκικά δικαστήρια- οι προύχοντες δικάζουσιν ειρηνοδικειακώς-εις δε την πόλιν των Ιωαννίνων υπάρχει συμβούλιον εκ των προκρίτων αυτών συνιστάμενον, διαλύον πάσαν μεταξύ των συμπολιτών των διαφοράν και συζητούν και αποφασίζουν περί παντός κοινού συμφέροντος.

(Πολεμισταί Ζαγορίου) Παρετηρήθη ότι εκ των ανδρών του Ζαγορίου τα 3/4 του όλου εισί πάντοτε απόντες· εκ των 21.560 κατοίκων του Ζαγορίου εάν υποτεθώσιν οι 5.000 άρρενες ακμαίοι, μόλις 1.250 εισί παρόντες, δυνάμενοι να φέρωσιν όπλα. Αντί τούτων όμως ο κατακτητικός επικουρικός στρατός θέλει ευρή χρήματα ικανά διά συνεισφορών προσγινόμενα, οικίας οχυράς και αναπαυτικός, και γυναίκας δυναμένας να βοηθήσωσι τους πολεμιστάς δια όσης συνδρομής, εργαζόμενοι χρείας τυχούσης και ως σκαπανείς.

(Οχυρότης Ζαγορίου) Έκαστον χωρίον του Ζαγορίου αποτελεί εν χωριστόν φρούριον, δια την άλωσιν του οποίου ο Τούρκος χρεωστεί να συντάξη ακμαίαν πολιορκίαν, εις ην σπανίως δύναται να μεταχειρισθή τηλεβόλα, διά το δύσβατον και μάλλον άβατον των μερών.

(Φρόνιμα Ζαγοριτών) Οι κάτοικοι του Ζαγορίου ώσιν οι μεγάλοι θιασώται της ελευθερίας, έτοιμοι να προσφέρουσι την ψυχήν αυτών υπέρ του λυτρωτού. Εάν δε άπαξ η νόσος της επαναστάσεως και του πολέμου εφαπλωθή επί των οροφωλεών τούτων, δυσκόλως η οθωμανική κυβέρνησις δύναται να την εξάλειψη. Προς απόδειξιν των λεγομένων μου αναφέρω ότι κατά το 1847 ο Γκιουλέκας οχυρωθείς εις τινα των χωρίων τούτων, και κατά το χωρίον Δολιανά (μολονότι δεν είναι οχυρόν) αντέστη επί πολύ εις ολόκληρον στρατόν του Σουλτάνου, αλλά μη προφθάσας να καταλάβη τα οχυρά χωρία υπεχώρησε. Πρέπει όμως να παρατηρηθή ότι οι κάτοικοι του Ζαγορίου διέκειντο εχθρικώς κατ’ αυτού, αι δε αμαζόνες μας, αντί συνδρομής, επέφερον αντιδράσεις εις τα κινήματά του.

Σημειώσεις επιμελητή (1). «Ρωμαίους» ονομάζει τους βλαχόφωνους Έλληνες, οι οποίοι και «Αρουμούνοι» αποκαλούνται μεταξύ τους.

 

Αθήνα, Νοέμβριος 2015 Θωμάς Β. Ζιώγας Πολιτικός Μηχανικός Email: thomaszioqas@omail.com

 

Αναδημοσίευση από την εφημερίδα «το Ζαγόρι μας», αρ. φ. 462, Φεβρουάριος 2016

Advertisements