Οι Βλάχοι

του Βασίλη Ραφαηλίδη

Όποιος εθνολόγος λύσει το μυστήριο της καταγωγής και της προέλευσης των Βλάχων, λατινόφωνου λαού διάσπαρτου σ’ ολόκληρη τη Βαλκανική, από τη Ρουμανία μέχρι την Πελοπόννησο, σίγουρα θα αναγορευτεί επιστημονική ιδιοφυία. Το μυστήριο επιτείνεται από δυο αναμφισβήτητα δεδομένα: Την άκρως εντυπωσιακή διασπορά τους σ’ ολόκληρη τη Βαλκανική, και την ομοιότητα στις γλώσσες τους, παρά το γεγονός πως οι περισσότερες βλάχικες ομάδες δε γειτονεύουν μεταξύ τους.

Ένα τρίτο μυστήριο έχει μάλλον διαλευκανθεί: Οι Ρουμάνοι της Βλαχίας και οι υπόλοιποι Βλάχοι της Βαλκανικής, πολύ μικρή συγγένεια έχουν μεταξύ τους, παρόλο που η ρουμάνικη και η βλάχικη γενικώς είναι συγγενικές γλώσσες. Πράγμα που, ωστόσο, δημιουργεί ένα πρόσθετο μυστήριο: Γιατί να είναι συγγενικές, αφού οι γεωργοί Ρουμάνοι της Βλαχίας και οι υπόλοιποι Βλάχοι, που για αιώνες ήταν ποιμενικός και νομαδικός λαός, ουδεμία άλλη εθνολογική σχέση έχουν μεταξύ τους;

Το απόλυτα βέβαιο είναι πως οι Βλάχοι έχουν κάποια σχέση με τους Ρωμαίους, αφού μιλούν μια απλοποιημένη λατινική γλώσσα. Αυτό οδηγεί τους εθνολόγους στο ανεπιβεβαίωτο συμπέρασμα πως οι Βλάχοι προέρχονται από τις διαλυμένες ρωμαϊκές λεγεώνες, οι στρατιώτες των οποίων εγκαταστάθηκαν όπου βρέθηκαν όταν κατέρρευσε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία. Κατά μία άλλη παρεμφερή εκδοχή, οι Βλάχοι κατάγονται από τους Ρωμαίους ευγενείς που κατέφυγαν στα όρη για να γλυτώσουν από τους βάρβαρους που κατέλυσαν τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Όμως, οι πιο ισχυροί, οι πιο οργανωμένοι και οι συχνότερα αναφερόμενοι από τους ιστορικούς Βλάχοι κατοικούσαν κάποτε στη Βουλγαρία. Ωστόσο, μάλλον δεν πρόκειται για κυρίως ειπείν Βλάχους αλλά για Θράκες, και ειδικότερα για τους πανάρχαιους Θράκες Βυσσούς της Ροδόπης, που εκλατινίστηκαν, όπως και πολλές άλλες εθνολογικές ομάδες των Βαλκανίων. Όταν εγκαταστάθηκαν στη περιοχή της σημερινής Βουλγαρίας οι πρώτοι Σλάβοι, και αργότερα οι Βούλγαροι, που όπως ξέρουμε δεν είναι Σλάβοι αλλά εκσλαβισθέντες Μογγόλοι τούρκικης καταγωγής, οι γηγενείς Θράκες, που είχαν εκλατινιστεί προ πολλού, εκσλαβίστηκαν κι αυτοί. Αλλά μέχρι να εκσλαβιστούν εντελώς συνυπήρχαν αρμονικά με τους Βούλγαρους. Μάλιστα, ο πρώτος βασιλιάς των Βουλγάρων στο δεύτερο βουλγαρικό κράτος που δημιουργήθηκε το 1185 αμέσως μετά την απελευθέρωση από τη βυζαντινή κατοχή (που άρχισε το 1018 και κράτησε 167 χρόνια) δεν ήταν Βούλγαρος, αλλά Βλάχος. Πρόκειται για τον Πέτρο Ασάν. Και λίγο αργότερα, ο Βούλγαρος βασιλιάς Καλογιάννης (αδύνατο να καταλάβω γιατί έχει ελληνικό όνομα) ονόμασε τον εαυτό του βασιλιά των Βουλγάρων και των Βλάχων, πράγμα που σημαίνει πως τον 12ο αιώνα γινόταν ακόμα διάκριση στη Βουλγαρία ανάμεσα στους Βούλγαρους και τους Βλάχους. Σήμερα πάντως κανείς δεν κάνει λόγο εκεί ούτε για Βλάχους ούτε για Θράκες. Οι πάντες εκσλαβίστηκαν, όπως και οι Μογγόλοι Βούλγαροι που είχαν εκσλαβιστεί νωρίτερα απ’ όλους.

Κάτι ανάλογο συνέβη και στη Ρουμανία. Μόνο που εκεί, όντας οι Βλάχοι περισσότεροι απ’ τους Σλάβους τελικά επέβαλαν τον δικό τους πολιτισμό και τη δική τους γλώσσα και αφομοίωσαν τους Σλάβους. Και ούτω πως προέκυψε η Ρουμανία – Ρομανία, για να το πούμε σωστότερα. Δηλαδή, το κράτος των Ρωμαίων, αλλά χωρίς Ρώμη και χωρίς αυτοκρατορία, έτσι εις μνήμην της τεθνεώσης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που έφερε τα πάνω κάτω στη Βαλκανική με τους λεγεωνάριους που εγκαταλείφτηκαν αδέσποτοι με την πτώση της αυτοκρατορίας, θάλεγες ίσα ίσα για να δημιουργούν προβλήματα στους εθνολόγους.

Απ’ τα παραπάνω συνάγεται πως τη Βαλκανική την εκπροσωπούν με τον πιο βαλκανικό τρόπο οι πιο συγχυσμένοι εθνολογικά άνθρωποι που υπάρχουν στον κόσμο, οι Βλάχοι. Είναι τέτοια η σύγχυσή τους, που μερικοί απ’ αυτούς πίστεψαν πως είναι γνήσιοι (και αυτοί!) Ρωμαίοι, όταν τους τόπε ο Μουσολίνι. Και στα γρήγορα σκάρωσαν εκείνο το γελοίο Πριγκιπάτο της Πίνδου, που έζησε όσο και η ιταλική κατοχή. Άκου, βλάχικο πριγκιπάτο στην Ελλάδα! Αλλά γιατί όχι, αφού ο Αλβανός βασιλιάς εκεί παραδίπλα αυτοχαρακτηριζόταν Αυτοκράτωρ; Η τρέλα μπορεί να μην πάει στα βουνά, όμως στα βαλκανικά βουνά πάει και παραπάει.

Οι Βλάχοι μνημονεύονται μ’ αυτό το όνομα για πρώτη φορά στα βυζαντινά κείμενα του 11ου αιώνα. Μέχρι τότε υπήρχαν μεν, αλλά ήταν αβάφτιστοι. Και κανείς δεν έμαθε ποτέ το νονό τους. Δεν έχουμε ιδέα τι σημαίνει ετυμολογικά το όνομα Βλάχος. Ίσως κατάγεται από την ελληνική λέξη βλήχημα, και κατ’ ακολουθία βλάχημα, που σημαίνει βέλασμα προβάτου. Τσομπαναραίοι από παράδοση οι Βλάχοι πριν αρχίσουν να εγκαθίστανται στα αστικά κέντρα και να εκπολιτίζονται, απόχτησαν ένα όνομα που είναι βέβαιο πως δεν παραπέμπει σε μια διακεκριμένη εθνότητα. Βλάχους ονόμαζαν οι Βυζαντινοί τους περιπλανώμενους τσομπάνους, τους νομάδες ποιμένες. Κατά συνεκδοχή, βλάχοι λέγονταν όλοι οι άξεστοι και οι απαίδευτοι, όλοι οι αγράμματοι ορεσίβιοι, και όχι ειδικά οι ομιλούντες την βλάχικη γλώσσα. Επειδή όμως ήταν πολλοί οι τσομπαναραίοι που μιλούσαν τούτο το λατινογενές γλωσσικό ιδίωμα, τελικά πήρε η μπόρα όλους τους λατινόφωνους Βαλκάνιους, τσομπάνηδες και μη. Διότι, βέβαια, δεν είναι όλοι οι Βλάχοι τσομπάνηδες και δεν είναι όλοι οι τσομπάνηδες Βλάχοι. Οι υποτιμητικός και χλευαστικός χαρακτηρισμός «βλάχος» μπορεί να αναφέρεται κάλλιστα και σε έναν «γνήσιο» Έλληνα, συγγενή χιλιοστού βαθμού του Περικλή.

Άλλωστε, η Ελλάδα χρωστάει πάρα πολλά στους Έλληνες Βλάχους. Ο αγωνιστής του ’21 Ν. Κ. Κασομούλης, που τους αποκαλεί Γραικοβλάχους στα απομνημονεύματά του, τους πλέκει το εγκώμιο συχνά πυκνά για την προσφορά τους στον αγώνα. Και δεν πρέπει να μας διαφεύγει πως η Σαμαρίνα στη Δυτ. Μακεδονία και το Μέτσοβο στην Ήπειρο, βλαχοχώρια ένδοξα και διάσημα, προσέφεραν στην Ελλάδα ένα σωρό εθνικούς ευεργέτες.

Η πάντα ζωηρή έφεση των Βλάχων για τα γράμματα, τις τέχνες και τις επιστήμες έχει επισημανθεί από την εποχή της τουρκοκρατίας. Τα Τρίκαλα, μια σχεδόν εξ ολοκλήρου βλάχικη πόλη, ήταν και είναι πάντα μια απ’ τις πιο πνευματικές πόλεις της Ελλάδας — άσε που είναι και πατρίδα του Βλάχου Τσιτσάνη. Κι αν ανοίξεις τον τηλεφωνικό κατάλογο στα ονόματα Βλάχος, Βλαχόπουλος, Βλαχάκης και τα συναφή, θα διαπιστώσεις πως είναι κατ’ ελάχιστον λιγότερα από τα Αρβανίτης, Αρβανιτόπουλος, Αρβανιτάκης και τα συναφή καταγωγικά επίθετα. Γνήσιοι Έλληνες όλοι αυτοί; Γιατί όχι; Σάμπως οι άλλοι είναι γνησιότεροι; Έλληνες είναι ακόμα και οι Βούλγαρης, Βουλγαράκης, Βουλγαρίδης, Βουλγαρόπουλος. Τα καταγωγικά επίθετα είναι οι αδιάψευστοι μάρτυρες της ελληνικής γνησιότητας ημών των «γνησίων» Ελλήνων!

Οι εθνολόγοι μας βεβαιώνουν πως οι Βλάχοι των Βαλκανίων άρχισαν να ξεχωρίζουν απ’ τους άλλους βαλκανικούς λαούς μόλις κατά τον 8ο αιώνα. Χρειάστηκαν πάνω από τέσσερις αιώνες απ’ την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας για να δημιουργηθεί τούτη η λαότητα σε δυο διαφορετικά αρχικά κομβικά σημεία της βαλκανικής χερσονήσου, τα Καρπάθια στη Ρουμανία και την Πίνδο στην Ελλάδα. Οι πριν απ’ τους Βλάχους γηγενείς ορεσίβιοι της Πίνδου και των Καρπαθίων μιλούσαν την αιολική γλώσσα. Που είναι μάλλον λάθος να την χαρακτηρίζουμε ελληνική διάλεκτο, αφού τη συναντούμε και σε άλλους λαούς της Βαλκανικής, ινδοευρωπαϊκής προέλευσης.

Τόσο τα ρουμάνικα όσο και τα βλάχικα είναι μια σύνθεση της αιολικής, που μιλιόταν στα βουνά της Βαλκανικής τον καιρό που διαλύθηκε η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, και της λατινικής. Μ’ άλλα λόγια, είναι μια λατινική εκβαρβαρισμένη και απλοποιημένη τόσο, όσο χρειάζονταν οι ποιμένες για να συνεννοούνται μεταξύ τους. Ένα άλλο παρακλάδι της ίδιας γλωσσικής επιμειξίας είναι η αλβανική, εκεί δίπλα στην Πίνδο, που είναι η κοιτίδα των Ελλήνων Βλάχων. Έτσι εξηγούνται οι ομοιότητες ανάμεσα στη ρουμάνικη, τη βλάχικη και την αλβανική γλώσσα: Το κοινό τους γλωσσικό υπόστρωμα είναι αφενός η αιολική και αφετέρου η λατινική. Αλλά φαίνεται πως η αιολική των ορεσίβιων ήταν αυτή που συγκράτησε τη λατινική και την κόλλησε πάνω της.

Κατ’ άλλους, η αιολική δεν ήταν ινδοευρωπαϊκή γλώσσα, αλλά θρακική διάλεκτος. (Οι Θράκες δεν ήταν Ινδοευρωπαίοι). Αλλά αυτό δεν αλλάζει σε τίποτα τις βάσιμες υποθέσεις για κοινή ρίζα της ρουμάνικης, της αλβανικής και της βλάχικης γλώσσας. Και δεν πρέπει να μας μπερδεύουν εδώ οι Έλληνες Αιολείς της Θεσσαλίας, της Λέσβου και της βόρειας Μικράς Ασίας (Αϊβαλί). Γιατί αυτοί πολύ νωρίς ξέχασαν τη βάρβαρη αιολική γλώσσα (ή μάλλον την προσάρμοσαν στις γραμματικές και λογικές απαιτήσεις της ιωνικής, της τέλειας ελληνικής γλώσσας απ’ την οποία κατάγεται η τελειότερη ιωνική παραλλαγή, η αττική διάλεκτος), διατηρώντας ωστόσο κάποιες φωνητικές ιδιομορφίες. Όταν λέμε αιολική γλώσσα, άλλωστε, δεν εννοούμε τη γλώσσα των Ελλήνων Αιολέων, που δεν γνωρίζουμε την αρχική της μορφή, αλλά ένα ινδοευρωπαϊκό γλωσσικό ιδίωμα που χάθηκε, και που υποθέτουμε πως περισώζεται εν μέρει στην ρουμανική, την αλβανική και τη βλάχικη, χωρίς όμως να είμαστε βέβαιοι πως αυτό που ονομάζουμε αιολική γλώσσα δεν ήταν παρά μια θρακική διάλεκτος. Εν πάση περιπτώσει, αυτό που έχει σημασία είναι πως υπάρχει συγγένεια ανάμεσα στις γλώσσες των ορεσίβιων της Βαλκανικής, που είναι ατελέστατες, εκτός απ’ τη ρουμάνικη που μόνο τον προτελευταίο αιώνα δουλεύτηκε απ’ τους λόγιους, που την προσάρμοσαν στη σλάβικη γραμματική. Η βλάχικη, που πρέπει να την διακρίνουμε απ’ τη ρουμάνικη, δεν είναι γραπτή γλώσσα. Και η αλβανική απόχτησε αλφάβητο πάρα πολύ αργά.

Πρέπει να σημειωθεί πως όσοι ξέρουν λατινικά, ιταλικά ή γαλλικά με δυσκολία αναγνωρίζουν στη ρουμάνικη την λατινική της ρίζα. Σα γλώσσα των ορεσίβιων των Καρπαθίων που ήταν στην αρχή, διατηρεί ακόμα τον πρωτογονισμό της, όπως και η βλάχικη, όπως και η αλβανική. Τα εκλεπτυσμένα λατινικά από μόνα τους δεν είναι φάρμακο για κάθε γλωσσική ατέλεια, Η γλώσσα δεν είναι ήχος, αλλά λογική δομή. Δηλαδή γραμματική και συντακτικό. Και, τόσο η γραμματική όσο και το συντακτικό, και στις τρεις αυτές γλώσσες πάσχουν από νηπιακές γλωσσικές ασθένειες, όπως η δυσκολία στο σχηματισμό των χρόνων των ρημάτων και των πτώσεων των ονομάτων. Αυτός είναι ο λόγος που η ρουμάνικη υιοθέτησε το εξαιρετικά πλούσιο συντακτικό και την πολύπλοκη γραμματική των σλάβικων γλωσσών, αν και γλώσσα λατινογενής κατά βάσιν αλλά όχι εν όλω.

Γνήσιοι Έλληνες Βλάχοι είναι μόνο οι λατινόγλωσσοι. Ωστόσο, Βλάχους ονομάζουμε και μια μεγάλη ομάδα ελληνικών λαοτήτων, που μιλούν μόνο ελληνικά. Οι Σαρακατσάνοι είναι σκόρπιοι σ’ όλη την Ελλάδα, αλλά κυρίως ζουν στη Θεσσαλία. Είναι πρώην Βλάχοι που ξέχασαν τη γλώσσα τους. Όμως, τα ήθη τους και η δομή της κοινωνικής τους οργάνωσης ελάχιστα διαφέρει απ’ αυτή των κυρίως Βλάχων. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει άλλωστε πως η Θεσσαλία κατά τον Μεσαίωνα λεγόταν Μεγάλη Βλαχία ή Μεγάλο βλαχία. Ιδέα δεν είχαν τότε οι Θεσσαλοί πως είναι Έλληνες, όπως και οι κάτοικοι της υπόλοιπης Ελλάδας, άλλωστε.

Εμείς οι Ρωμιοί θα λεγόμαστε έτσι (Ρωμαίοι), μέχρι τον 17ο αιώνα, που δειλά δειλά και με την προτροπή των Γερμανών κυρίως ελληνιστών, θ’ αρχίσουμε να πιστεύουμε πως είμαστε απόγονοι εκείνου του μεγάλου λαού, που ζούσε στον ίδιο τόπο και που κληροδότησε σ’ αυτόν μια παραλλαγή της τελειότερης γλώσσας που εμφανίστηκε ποτέ στη γη. Και οι τέλειες γλώσσες δεν εξαφανίζονται εύκολα, κυρίως στον τόπο που πρωτοεμφανίστηκαν. Η ελληνική έκανε μια μεγάλη γύρα φτάνοντας μέχρι τα μεταλεξανδρινά κράτη της Μέσης Ανατολής, και διά του Βυζαντίου επέστρεψε παραφθαρμένη στην κοιτίδα της, όπου και ρίζωσε για τον απλό λόγο πως δύσκολα χάνεται μια γλώσσα στον τόπο που πρωτοεμφανίστηκε, αρκεί να μη χάσει την αρχική λογική της δομή. Οι γλωσσολόγοι επισημαίνουν αυτή την αρχική ελληνική λογική δομή στα νέα ελληνικά. Και γιαυτό αποδίδουν στα νέα μια σχέση συγγένειας με τα αρχαία ελληνικά ίδια μ’ αυτήν που έχουν οι νεολατινικές, και κυρίως η ιταλική, με τη λατινική. Η διαφορά της αρχαίας ελληνικής με τη λατινική είναι πως η αρχαία ελληνική έδωσε μόνο μία θυγατρική γλώσσα, τα νέα ελληνικά. Και επειδή η γλώσσα μας είναι μοναχοκόρη, πρέπει να την προσέχουμε ως κόρην οφθαλμού.

Έλληνες Βλάχοι είναι επίσης οι ελληνόφωνοι Αρβανιτόβλαχοι στη βόρεια Θεσσαλία και τη Δυτική Μακεδονία και οι ελληνόφωνοι Κοπιτσαρέοι της Ελασσόνας και των Γρεβενών. Όσο για τους λατινόφωνους Βλάχους, απομένουν λίγοι και ζουν κυρίως στην Πίνδο και τη Δυτική Μακεδονία. Είναι τόσο μεγάλη η αφομοιωτική δύναμη της ελληνικής γλώσσας, που σε δέκα χρόνια δεν θα υπάρχει ούτε μισός λατινόφωνος Βλάχος και στην ψηλότερη κορφή της Πίνδου. Άλλωστε, οι συνεχείς επιμειξίες και οι αδιάκοπες μετακινήσεις δημιούργησαν μια ενιαία εθνότητα σε τούτον τον τόπο, τους Νεοέλληνες, που δεν πρέπει να συγχέονται με τους Έλληνες. Γιατί Έλληνες ήταν μόνο οι αρχαίοι Έλληνες. Προσοχή, δε λέω οι «αρχαίοι μας πρόγονοι». Αυτό το αφήνω για τους δημαγωγούς.

 

Αναδημοσίευση από το βιβλίο του Βασίλη Ραφαηλίδη «οι Λαοί των Βαλκανίων»

Advertisements